Dostępność treści

Wstęp

Tekst jest podstawowym rodzajem informacji przekazywanym przez serwisy internetowe. Dzięki dostępowi do Internetu mamy możliwość korzystania z nieograniczonego zasobu informacji. Nie każda jednak z tych informacji jest przedstawiona w postaci dostępnej dla użytkownika. Grafiki, mapy, wideo oraz innego rodzaju pliki multimedialne są kolejnym rodzajem informacji przekazywanym przez serwisy internetowe. W idealny sposób uatrakcyjniają wygląd strony internetowej jak również stanową uzupełnienie i wzbogacenie przekazu tekstowego. W niektórych przypadkach prezentacja informacji za ich pomocą staje się dominująca. Wraz z częstszym wykorzystaniem multimediów ich dostępność staje się coraz ważniejszym aspektem w dążeniu do tworzenia stron przyjaznych wszystkim użytkownikom. Jak jednak wskazują wyniki ankiety wiedza wśród twórców stron internetowych na temat dostępności multimediów jest wciąż niewystarczająca – co skutkuje tym, że są to elementy najczęściej pomijane jeśli chodzi o jakość serwisów.

Zrozumiałość tekstu

Zrozumiałość tekstu jest podstawą jego dostępności zarówno dla osób niepełnosprawnych jak i zdrowych. Artykuł przygotowany bez uwzględnienia podstawowych zasad zrozumiałości będzie bezwartościowy dla osób go czytających. Winę za teksty niskiej jakości pod względem dostępności ponoszą ich autorzy oraz redaktorzy. Powodem jest prawdopodobnie brak świadomości, że publikacja powinna być zrozumiale napisana by była dostępna dla wszystkich odbiorców. Liderami w opracowywaniu niezrozumiałych, łamiących wszelkie standardy dostępności tekstów są niestety instytucje publiczne.

Treści publikowane na stronach internetowych powinny zawierać powszechnie zrozumiane słownictwo. Jeśli to możliwe redaktorzy powinni pisać możliwie najkrótszymi zdaniami, natomiast unikać zdań wielokrotnie złożonych – taki tekst będzie bardziej dostępny dla niewykształconego czytelnika. Publikacje powinny być krótkie oraz zwięzłe – w ten sposób będą one bardziej przystępne dla osób niepełnosprawnych intelektualnie lub cierpiących na dysleksję, która utrudnia poprawny odbiór tekstu. Elementarną zasadą jest to, aby w miarę możliwości stosować jak najmniej specjalistycznego słownictwa, natomiast całkowicie unikać żargonu, przenośni oraz ironii. Każdy skrótowiec, na przykład PZU, powinien być rozwinięty podczas pierwszego użycia – PZU (Powszechny Zakład Ubezpieczeń). Jeśli artykuł zawiera wiele skrótowców, zaleca się przygotowanie słowniczka, który będzie je wszystkie uwzględniał. Podstawą przygotowywania dostępnego tekstu jest rygorystyczne przestrzeganie zasad gramatyki, ortografii oraz interpunkcji.

Redagując tekst należy pamiętać o osobach niesłyszących – dotyczy głównie tych, którzy urodzili się z wadą słuchu i ich naturalnym językiem jest język migowy. Niepoprawnie zredagowany tekst może przyczynić się do trudności w odbiorze informacji. Dobrze napisany tekst nie tylko poprawi jego dostępność dla osób niepełnosprawnych, ale również zdrowych. Jak wskazują badania prawie 80% użytkowników nie czyta całości artykułów zamieszczonych na serwisach internetowych, a jedynie skanuje wzrokiem stronę w celu znalezienia potrzebnych informacji. Teksty przygotowane zgodnie zasadami zrozumiałości pozwolą na łatwiejsze zrozumienie przekazywanych informacji nawet jeśli będą one wyjęte z kontekstu całego artykułu. Stosowanie przedstawionych zasad prawidłowego redagowania tekstu przyczyni się do zwiększenia dostępności stron internetowych dla wszystkich użytkowników.

Formatowanie tekstu

Bardzo ważną rolę w dostępności publikowanego tekstu ma jego czytelność, czyli odpowiednie sformatowanie.  Zrozumiałość oraz czytelność tekstu są dwoma aspektami, które składają się na jego dostępność. Wbrew pozorom poprawnie formatowanie tekstu gra kluczową rolę również dla osób niewidomych, ponieważ od tego zależy, w jakim stopniu czytniki ekranu poprawnie przetworzą stronę. Internet, ze względu na ilość publikowanych informacji, jest szczególnym miejscem, w którym najważniejszą zasadą formatowania tekstu jest jego podział na mniejsze, logiczne i zrozumiałe części.

Podstawową techniką podziału tekstów jest stosowanie akapitów, które poprawiają jego czytelność. Tekst zawarty w akapicie powinien zawierać jedną myśl oraz stanowić pewną całość. Pierwsze zdanie akapitu powinno wskazywać na jego główne przesłanie. Nie stosowanie opisywanej techniki skutkuje powstaniem „ściany tekstu”, która sprawia duży problem osobom z dysleksją. Negatywnie na czytelność artykułu wpływa również justowanie tekstu od lewej do prawej. Nieregularne ułożenie tekstu w przypadku justowania jedynie do lewej strony pomaga użytkownikowi, który zgubił czytaną linijkę tekstu przypomnieć sobie moment, w którym przerwał czytanie. Pomimo walorów estetycznych tekstu wyjustowanego do obu stron jego czytanie sprawia trudność wszystkim użytkownikom, a w szczególności tym, u których stwierdzono dysleksję. Kolejną techniką poprawienia czytelności tekstu jest stosowanie nagłówków, które powinny opisywać wszystkie sekcje tekstu. Tak sformatowany tekst pozwala na szybkie odnalezienie interesujących informacji w obszernym artykule. Wzbogaceniem formatowania tekstu może być wykorzystanie wypunktowania lub listy elementów, które są dobrze przyswajalnym sposobem przedstawienia treści.  Prezentacja złożonych danych powinna się odbywać za pomocą tabel oraz wykresów.

Do wyróżnienia istotnych części tekstu dobrze nadaje się pogrubienie czcionki, jednak nie wolno pogrubień nadużywać oraz stosować dla dłuższych fragmentów, ponieważ da to efekt odwrotny od zamierzonego i zmniejszy czytelność tekstu. Powyższe zalecenia obowiązują również kursywy, która jest najczęściej stosowana do wyróżnienia cytatów. Należy całkowicie unikać wyróżniania tekstu poprzez stosowanie wielkich liter dla całych zdań lub akapitów – pisane w ten sposób fragmenty są wyjątkowo nieczytelne.  Jeśli chodzi o formatowanie tekstu jednym z bardzo ważnych czynników, które mają wpływ na jakość czytania i odbioru informacji ma wielkość czcionki. Problem ten dotyczy zarówno osób niepełnosprawnych jak i tych posiadających wadę wzroku lub osób starszych. Za wielkość czcionki nie zawsze odpowiada redaktor tekstu, czasami narzucony jest pewien graficzny i typograficzny wygląd strony, który wymusza użycie konkretnego rodzaju i wielkości czcionek. Dlatego też już podczas projektowania wyglądu strony należy nie tylko dbać o jej estetykę, lecz również funkcjonalność i dostępność dla osób niepełnosprawnych.

Kolejną ważną zasadą jest zastosowanie odpowiednio dużego kontrastu pomiędzy tekstem, a tłem – aspekt ten został szczegółowo poruszony w specyfikacji WCAG.  Dokument ten określa minimalny kontrast na poziomie 4,5 do 1 – wartość ta obliczana jest matematycznie, jako różnica jasności danego koloru tekstu do koloru tła. Kontrast jest podstawowym wyznacznikiem dostępności stron internetowych, dlatego też zalecane jest stosowanie dużo większych wartości kontrastu niż te określone jako minimalne w specyfikacji WCAG. Dobranie zbyt niskiej wartości tego parametru spowoduje utrudnienia w odbiorze informacji dla wszystkich użytkowników. Największą wartość kontrastu wynoszącą 20 do 1 możemy uzyskać wykorzystując kolor biały i czarny – w połączeniu z odpowiednio dużym rozmiarem czcionki i zastosowaniem podziału tekstu na akapity zapewniona zostanie bardzo dobra czytelność strony.

Elementy graficzne

Zdjęcia oraz inne elementy graficzne mogą być dostępne dla użytkowników niepełnosprawnych, w tym dla osób niewidzących. Warunkiem zapewnienia dostępności grafik zamieszczonych na stronie jest opatrzenie ich w opis alternatywny, który opisuje jego zawartość lub pełnioną funkcję.

Przykład poprawnie zastosowanego atrybutu alt:

<img src=”images/photo.jpg” alt=”Zdjęcie klasowe podczas wycieczki szkolnej” />

Zastosowanie opisu alternatywnego jest jedną z najważniejszych zasad dostępności stron internetowych – brak atrybutu alt sprawia, że obrazek jest niedostępny dla osób niewidomych. Jest to jednocześnie jedna z najprostszych do zaimplementowania wytyczna dotycząca dostępności stron internetowych dla osób niepełnosprawnych.

Treść opisu alternatywnego powinna być dostosowana do funkcji, jaką grafika pełni na stronie. Pierwszą i najczęściej spotykaną funkcją jest przekazywanie informacji. W tym przypadku treść atrybutu alt powinna w kilkunastu słowach, adekwatnie opisywać to co znajduje się na zdjęciu. Długość tekstu alternatywnego, ze względu na wygodę korzystania z serwisów przez osoby niepełnosprawne, nie powinna być bardzo obszerna.  Należy również wiedzieć, że czytniki ekranów, z których korzystają niewidomi użytkownicy, przy zbyt długich opisach zwykle obcinają treść tekstu alternatywnego do 125 znaków. Jeśli element zawiera mapy, schematy, wykresy lub inne rzeczy wymagające obszerniejszego opisu zalecane jest stosowanie atrybutu longdesc, który zawiera odnośnik do dodatkowej strony z opisem. W ten sposób możemy umożliwić użytkownikowi wyświetlenie informacji zamieszczonych na mapie w postaci tabeli, w której dane prezentowane są w sposób bardziej dostępny. Stosowanie atrybutu longdesc nie zwalnia jednak z konieczności umieszczenia na elemencie krótszego opisu za pomocą standardowego tekstu alternatywnego. Następnym powodem stosowania obrazów na stronach jest umieszczanie tekstu w postaci pliku graficznego – zwykle są to banery składające się z tła i tekstu. Jest to niepoprawnym działaniem, jeśli chodzi o aspekt dostępności stron internetowych dla osób niepełnosprawnych, aczkolwiek wciąż jest to bardzo często stosowane. W tym przypadku, aby poprawić dostępność obrazu, treść opisu alternatywnego powinna być identyczna jak tekst, który się na nim znajduje.  W przypadku grafik pełniących konkretną funkcję tekst alternatywny nie powinien zawierać tekstowego zobrazowania zawartości, a opis funkcji jaką pełni. Przykładem mogą być grafiki, które są zarówno odnośnikami do innych stron lub przyciski zamieszczone w formularzach służące do wysyłania wprowadzonych danych. Kolejną najczęściej spotykaną funkcją, jaką pełnią grafiki na stronach jest uatrakcyjnienie wyglądu poprzez stosowanie obrazów dekoracyjnych, ikon, clipartów. Są to elementy wyglądu strony, które nic nie wnoszą do jej treści, nie powinny wiec być przetwarzane przez czytniki ekranu i prezentowane osobom, które z nich korzystają. Jest to jedyny przypadek, w którym wartość atrybutu alt powinna być pusta. Pomimo, że grafika nie zawiera tekstu alternatywnego, powinna posiadać pusty atrybut alt, w przeciwnym przypadku większość czytników ekranu zamiast pominąć ten element zakomunikuje jego wystąpienie odczytując nazwę pliku.

Przykład poprawnie zastosowanego atrybutu alt dla obrazka dekoracyjnego:

<img src=”cliparts/happy.png” alt=”” />

Banery, animacje oraz reklamy

Banery, animacje oraz reklamy są jednym z największych wrogów w walce o dostępność stron internetowych. Jeśli nie ma takiej potrzeby, nie zaleca się ich stosowania. Jeśli z jakichś przyczyn wymagana jest ta forma przekazywania informacji, należy ograniczyć stosowanie dużej liczby elementów animowanych.

Głównymi wadami banerów są:

  • brak dostępności do treści na nich zamieszczonych;
  • utrudniona lub niemożliwa obsługa za pomocą klawiatury;
  • brak alternatywy dla informacji na nich prezentowanych;
  • niewystarczające wsparcie dla czytników ekranu;
  • sprawiają trudności nie tylko jeśli chodzi o odbiór treści na nich umieszczonych, ale przede wszystkim rozpraszają uwagę i utrudniają odbiór informacji zamieszczonej na stronie;
  • natarczywe reklamy lub animacje skutecznie uniemożliwiają korzystanie z serwisów osobom niepełnosprawnym.

Mapy

Kolejnym rodzajem multimediów wzbogacających stronę internetową są mapy. Sposób przedstawiania informacji z ich wykorzystaniem niezwykle rzadko spełnia wymogi dostępności dla osób niepełnosprawnych. Istnieją dwie podstawowe metody zamieszczania map. Pierwsza z nich, najbardziej popularna, bazuje na zewnętrznych serwisach takich jak Google Maps czy Zumi. Mapy pobrane ze wspomnianych serwisów są dodawane na stronę w postaci okienek. Równie często wykorzystywane jest umieszczanie na stronie map w postaci grafiki. Oba te rozwiązania są poprawne pod warunkiem posiadania treści w postaci alternatywnej. Dobrym sposobem na umożliwienie jak największego dostępu do treści zawartej na mapie jest jej przedstawienie w alternatywnej postaci – na przykład w formie tabeli.

Materiały wideo

Rozwój Internetu, a przede wszystkim przyśpieszenie przesyłu informacji, umożliwiło rozwinięcie się nowego trendu prezentacji danych, jakim są treści wideo. Filmy w dobie dzisiejszego projektowania witryn internetowych stały się ważnym i atrakcyjnym sposobem przekazywania treści. Filmy promocyjne, reportaże, wywiady są doskonałym uzupełnieniem treści tekstowych, a w niektórych serwisach stały się dominującą formą przekazu. Rozwój multimedialnej gałęzi Internetu niesie za sobą poważne konsekwencje w dostępności informacji dla osób niepełnosprawnych. Pierwszą grupą osób narażonych na wykluczenie informacyjne są osoby niesłyszące. Większość materiałów filmowych dostępnych na stronach internetowych jest synchronizowana ze ścieżką dźwiękową, która stanowi równie ważną co obraz wartość informacyjną. Z tego powodu osoby z wadą słuchu są w dużym stopniu wykluczone z pełnego odbioru treści. Opatrzenie filmów napisami jest najprostszym sposobem poprawienia dostępności do prezentowanej informacji – napisy mogą być domyślnie ukryte, ale ich włączenie powinno być intuicyjne i nie sprawiać problemów. Nie tylko osoby niepełnosprawne korzystają z napisów podczas oglądania filmów – taka alternatywna forma przekazu informacji może być przydatna w sytuacji, gdy nie możemy sobie pozwolić na głośne odtwarzanie materiału wideo, nie posiadamy głośników lub hałas nie pozwala na komfortowe słyszenie dźwięku. Kolejną grupą użytkowników wykluczonych z pełnego odbioru treści są osoby niewidome, które pomimo swojej niepełnosprawności również korzystają z materiałów wideo. Bardzo często dostatecznym źródłem informacji jest dla nich ścieżka dźwiękowa odtwarzanego filmu. Biorąc pod uwagę, że osoby niewidome do obsługi komputera korzystają jedynie z klawiatury, priorytetem jest zapewnienie, aby zamieszczony na stronie odtwarzacz filmów cechował się dużą dostępnością z poziomu klawiatury oraz był poprawnie interpretowany przez czytniki ekranu. Osoby niepełnosprawne ruchowo, które podobnie jak niewidomi, również posługują się głównie klawiaturą powinny mieć swobodny dostęp do pełnej obsługi odtwarzacza.

Pliki jako załączniki do stron

Częstym sposobem na publikowanie już gotowych dokumentów w formatach PDF czy DOC (Word) jest dodawanie ich jako załączniki do strony, które użytkownik może pobrać, a następnie odtworzyć. Strategia ta jednak wiąże ze sobą wiele problemów, jeśli chodzi o dostępność treści w nich zawartych, dlatego powinniśmy jej stanowczo unikać. Należy pamiętać, że użytkownik pobierający w ten sposób pliki może mieć problem z odtworzeniem ze względu na brak posiadania odpowiedniego oprogramowania. W celu ułatwienia osobom niepełnosprawnym dostępu do treści dokumentów ich zawartość powinna zostać przeniesiona na regularną stronę internetową z zachowaniem wszelkich technik dostępności.