Rodzaje niepełnosprawności

Wstęp

Niepełnosprawność jest pojęciem bardzo szerokim, co potwierdza istnienie wielu definicji oraz klasyfikacji niepełnosprawności. Różne rodzaje niepełnosprawności wiążą ze sobą pewne ograniczenia podczas korzystania z serwisów internetowych. Osoba z ubytkiem słuchu będzie miała problem z odsłuchaniem nagrania, niewidomy nie zobaczy grafiki, użytkownik, który ze względu na chorobę posługuje się tylko klawiaturą, może zostać wykluczony z dostępu do części serwisu. Trzeba podkreślić, że w wielu sytuacjach dotyczy to również osób całkowicie sprawnych, korzystających z Internetu w określonych sytuacjach. Dobrym przykładem może być niedowidzenie spowodowane zmęczeniem wzroku, które jest zjawiskiem coraz bardziej powszechnym. Warto podkreślić, że serwisy internetowe powinny cechować się dostępnością nie tylko ze względu na osoby niepełnosprawne, ponieważ zagwarantuje to możliwość dostępu do treści wszystkim użytkownikom bez względu na okoliczności.

W poniższym tekście przedstawiono główne grupy osób wykluczonych z dostępu do informacji oraz przedstawiono problemy, z jakimi się spotykają podczas korzystania z serwisów internetowych. Kluczem do zrozumienia potrzeb osób niepełnosprawnych jest wiedza na temat sposobu obsługiwania przez nich komputera oraz wykorzystywanych narzędzi.

Użytkownicy niewidomi

Do użytkowników niewidomych zaliczają się osoby niewidzące od urodzenia oraz ociemniali, czyli ci, których niepełnosprawność jest nabyta. Jest to grupa osób, które są najbardziej wykluczone ze swobodnego dostępu do informacji w Internecie. Osoby te najczęściej do obsługi komputera wykorzystują tylko klawiaturę. Zła jakość przygotowanych serwisów sprawia, że ich obsługa jest ciężka lub wręcz całkowicie niemożliwa.

Niewidomi użytkownicy korzystają ze stron dzięki czytnikom ekranu i syntezatorom mowy. Czytnik ekranu jest oprogramowaniem, którego zadaniem jest przetworzenie strony internetowej do postaci tekstowej na podstawie informacji znajdujących się w kodzie źródłowym – tytuły, nagłówki, akapity, itp. Tak przygotowany tekst jest zamieniany na mowę za pomocą narzędzia określanego, jako syntezator mowy. Im stopień dostępności strony jest większy, tym więcej informacji może być poprawnie przetworzonych przez czytnik ekranu, co skutkuje lepszym zrozumieniem strony przez osobę niewidomą. Na poniższym zestawieniu znajduje się widok jednej ze stron serwisu fundacji „Widzialni” (rys. 1) oraz tekst strony przedstawiony w narzędziu symulującym działanie czytnika ekranu (rys. 2).

Rys. 1. Widok jednej ze stron serwisu www.widzialni.org
Rys. 2. Narzędzie symulujące działanie czytnika ekranu

Użytkownicy niedowidzący

Osoba niedowidząca to taka, której widzenie jest ograniczone lub zaburzone i nie może być skorygowane za pomocą okularów lub soczewek. Niedowidzenie najczęściej polega na utracie ostrości, ograniczeniem pola widzenia, nadwrażliwości na światło, utracie kontrastu lub zniekształceniu obrazu. Niedowidzenie może spotkać ludzi w każdym wieku, lecz choroba ta dotyka najczęściej osób starszych, ponieważ jest to naturalna konsekwencja starzenia się organizmu. W aspekcie dostępności do wspominanej grupy można zaliczyć również osoby mające problemy z widzeniem, ale pod względem medycznym nie można ich zaklasyfikować do grupy osób niedowidzących – niedowidzenie sytuacyjne, przeciążenie wzroku.

Osoby niedowidzące przeglądają strony internetowe za pomocą specjalnych programów powiększających zawartość ekranu, które dają możliwość nawet 16-krotnego powiększenia. Na poniższym zestawieniu znajduje się widok jednej ze stron serwisu Ministerstwa Cyfryzacji w oryginalnej wielkości (rys. 3) oraz powiększonej 5-krotnie (rys. 4)

Rys. 3. Widok jednej ze stron serwisu www.mc.gov.pl
Rys. 4. Widok strony powiększonej 5 razy

Użytkownicy z mniejszą wadą wzroku korzystają z powiększenia samego tekstu lub zmiany kontrastu. Narzędzia, z których korzystają osoby niedowidzące dotyczą najczęściej całego systemu komputerowego a nie pojedynczych stron, dlatego też osoby te zwykle nie korzystają ze zmiany wielkości tekstu lub modyfikacji kolorystyki na pojedynczych stronach.

Użytkownicy z zaburzeniami widzenia barw

Osoby z zaburzeniami widzenia barw cechują się niezdolnością do spostrzegania różnic pomiędzy niektórymi lub wszystkimi kolorami. Zaburzenia rozpoznawania barw dzielą się na wrodzone oraz nabyte i mają znaczący wpływ na dostęp do serwisów, w których jedynym sposobem przekazywania informacji jest kolor. Zaburzenia sklasyfikowane są zgodnie z rodzajem uszkodzonych czopków oka i stopnia ich uszkodzenia:

  • protanopia – nierozpoznawanie barwy czerwonej;
  • deuteranopia (tzw. daltonizm) – nierozpoznawanie barwy zielonej;
  • tritanopia – nierozpoznawanie barwy niebieskiej;
  • monochromatyzm – całkowita niezdolność do rozpoznawania barw;

Użytkownicy niesłyszący

Użytkownicy niesłyszący są kolejną dosyć liczną grupą osób wykluczonych ze swobodnego dostępu do informacji zamieszczonych w Internecie. Ich problemy dotyczą przede wszystkim dostępności materiałów multimedialnych. W ostatnich latach rośnie popularność zamieszczania w serwisach internetowych treści wideo, w których dźwięk stanowi wartość równie ważną co obraz. Jeśli filmy nie są opatrzone transkrypcją tekstową, osoby niesłyszące są całkowicie wykluczone z odbioru tego typu materiałów. Innym aspektem, który warto wiedzieć jest fakt, że dla osób niesłyszących naturalnym językiem jest język migowy a nie, jak można się spodziewać, język polski.  Dlatego dla takiej osoby może okazać się problemem zrozumienie źle zredagowanego lub zbyt skomplikowanego tekstu umieszczonego na stronie.

Osoby niepełnosprawne ruchowo

Jest to grupa osób, u których brak kończyn lub ich części, uszkodzenia układu nerwowego, niepoprawne uformowanie szkieletu, uszkodzenia stawów znacząco wpływają na sposób korzystania z komputera, a co za tym idzie serwisów internetowych. Ze względu na rodzaj niepełnosprawności możemy wyróżnić następujące sposoby korzystania z komputera:

  • użytkownicy klawiatury – ze względu na ograniczoną koordynację ruchową, a co za tym idzie niemożliwość precyzyjnego posługiwania się myszką, niektóre osoby korzystają wyłącznie z klawiatury;
  • użytkownicy urządzeń wskazujących – są to urządzenia stanowiące alternatywę dla standardowej myszy komputerowej. Do urządzeń tych należą specjalistyczne joysticki, myszy obsługiwane za pomocą ruchu głowy, ustami czy oczami;
  • użytkownicy klawiatury i myszy – są to użytkownicy, którzy pomimo korzystania ze standarowych urządzeń nie są w stanie ich całkowicie obsłużyć – problemem jest dla nich użycie kombinacji klawiszy, tzw. skrótów klawiaturowych.

Osoby z niepełnosprawnością intelektualną

Jest to również liczna grupa osób wykluczona z dostępu do informacji. Niepełnosprawność intelektualna charakteryzuje się utrudnieniami w sferze poznawczej, powodując wolniejsze tempo uczenia się oraz opanowywania różnorodnych sprawności. Do grupy tej można zaliczyć osoby:

  • z dysleksją;
  • z niższym niż przeciętny ilorazem inteligencji;
  • cierpiące na autyzm;
  • z nadpobudliwością;
  • cierpiące na chorobę Alzheimera;
  • cierpiące na depresję;
  • z zaburzeniami lękowymi;
  • z przebytymi stanami neurologicznymi;
  • cierpiące na inne choroby utrudniające skupienie i procesy poznawcze;

Największym problemem użytkowników serwisów internetowych, należących do którejś z grup wymienionych powyżej jest zrozumienie skomplikowanego tekstu oraz nielogicznie zaprojektowana nawigacja strony.

Wszyscy jesteśmy niepełnosprawni

Dostępność jest jedną z najważniejszych cech, jaką powinna wyróżniać się strona internetowa, ponieważ wbrew pozorom dotyczy ona wszystkich użytkowników. Dla przykładu można podać przypadek osoby pracującej przez dłuższy czas przy ekranie komputera. Jej przeciążony wzrok wcale nie różni się od osoby trwale niedowidzącej. Innym przykładem może być sytuacja osób, które w wyniku wypadku lub chorób stają się czasowo niepełnosprawne i w trakcie powrotu do zdrowia starają się korzystać z serwisów internetowych. Problem przejrzystości tekstów również nie dotyczy tylko osób z niepełnosprawnością intelektualną, kłopot ze zrozumieniem przekazywanych treści mogą mieć także osoby z niskim wykształceniem oraz ci, dla których język polski nie jest językiem ojczystym.  Traktując problem szerzej można zauważyć, że osoby przebywające w hałasie lub nieposiadające głośników komputerowych również mogą stać się niesłyszącymi użytkownikami serwisu. Strona internetowa dostępna dla osób niepełnosprawnych to strona bardziej przyjazna osobom starszym, słabiej wykształconym – jest to strona dostępna uniwersalnie.

Wyszukiwarki

Wśród specjalistów do spraw SEO (Search Engine Optimization), którzy zajmują się weryfikacją i modyfikacją kodu strony pod kątem jak najwyższej atrakcyjności dla wyszukiwarek, popularne jest stwierdzenie, że narzędzia takich firm jak Google, Bing czy Yahoo odwiedzające strony internetowe są jak osoby niepełnosprawne. Roboty, które zbierają informacje o zawartości oraz jakości odwiedzanych stron mają dostęp do tych samych treści, co osoby niewidzące. Im więcej treści będzie dostępnych dla tych narzędzi tym ocena jakości strony będzie większą, a co za tym idzie pozycja w wynikach wyszukiwania.